Partizione tra ius publicum e ius privatum
Da Wikiversità, l'università aperta.
[modifica] La partizione tra ius publicum e ius privatum
Ulpiano elaborò per primo la distinzione tra diritto privato e diritto pubblico romano, quest'ultimo caratterizzato dalla presenza di tre aree peculiari:
- i sacra (il diritto sacro),
- i sacerdotes (il diritto pontificale), atteso che il pontifex maximus era arbitro e giudice sia delle cose divine che umane (iudex atque arbiter rerum divinarum humanarumque),
- i magistratus (il diritto dei magistrati).
| « Ulp. D.1.1.1.2: Publicum ius in sacris, in sacerdotibus, in magistratibus consistit » |
Inoltre, il testo ulpianeo così definisce i concetti:
- Publicum ad statum conservandum, ne pereat.
- in Sacris constitit ius publicum in sacris (ut sunt Ecclesiae, in quibus petimus veniam peccatorum... ita et si laesae fuerint, quilibet potest uti interdictis)
- item in Sacerdotibus... (interest ut sint sacerdotes, quibus veniam petamus peccatorum): quia inter claras et propter iniuriam eis factam quilibet agit
- item in Magistratibus, quia interest ut sint magistratus.
- idem tamen dico de publico, quod est tripertite collectum ... ut liceat reipublicae vim vi propulsare... et ut cum iniuria eius alter non locupletetur: item et circa usucapiones.
Anche Cicerone si è occupato del diritto pubblico, sia nel trattato De Legibus che nel De Partitione oratoria, confermando la sistematica ulpianea con la suddivisione tra:
- ius publicum (nel quale si inseriscono gli iudicia publica in materia di proprietà pubblica e di governo della res publica, disciplinati dal diritto senatoriale);
- ius privatum (caratterizzato dagli iudicia privata in materia di proprietà privata).
| « Cic. De partit. orat. 130: Scriptorum autem privatum aliud est, publicum aliud: publicum lex, senatusconsultum, foedus, privatum tabulae, pactum conventum, stipulatio » |
È evidente come Cicerone basasse (al pari di quanto aveva già fatto Ulpiano) la partizione tra ius publicum e ius privatum su una differenza genetica: lo ius publicum era quello creato dalle fonti statuali (leggi, senatusconsulta, ecc.), mentre lo ius privatum era quello originato dalle statuizioni dei privati (accordi, contratti, testamenti, ecc.).
[modifica] La sistematica giustinianea
Oltre che dagli scritti di Ulpiano e di Cicerone, la maggior parte delle informazioni sul diritto pubblico romano (anche se non troppo dettagliate e non agganciate alle tradizioni storiche del diritto romano) deriva dal Corpus Iuris civilis e dal Digesto di Giustiniano. Nell'opera giustinianea si trova ad esempio l'articolazione dei diritti reali in diritti reali in ius publicum e diritti reali in res singulorum, nonché la distinzione tra iudicia publica e iudicia privata. Il Digesto è essenzialmente dedicato al diritto privato, ma vi sono numerosi accenni al diritto pubblico romano:
| « Digesta Iustiniani 1.1.1.2 (Ulpianus libro primo institutionum): Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam privatim. Publicum ius in sacris, in sacerdotibus, in magistratibus consistit » |